Schody Potiomkinowskie są jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Odessy, bez wątpienia porównywalnym do Wieży Eiffla w Paryżu. Monumentalna konstrukcja, prowadząca od portu morskiego ku Bulwarowi Nadmorskiemu, od niemal dwóch stuleci kształtuje wyobrażenie miasta w kontekście jego historii, urbanistyki i kultury.

Rzecz w tym że schody te nie są jedynie ciągiem komunikacyjnym – to także dzieło sztuki, scena wydarzeń i ikona światowego kina.

Historia Schodów Potiomkinowskich

Historia schodów sięga pierwszej połowy XIX w. Odessa, położona na wysokim stepowym płaskowyżu, ponieważ dynamicznie rozwijała się jako port, potrzebowała wygodnego i reprezentacyjnego połączenia z nabrzeżem. Niegdyś jedyną drogą do portu były kręte ścieżki oraz prymitywne drewniane schody, co w rezultacie ograniczało rozwój miasta.

Projekt monumentalnych schodów powstał około 1825 r. Nad koncepcją pracowali Avraam Melnikow, Francesco Boffo oraz Pothier, a decyzja o realizacji zapadła w 1837 r. Budowę, trwającą do 1841 r. nadzorował angielski inżynier John Upton. Inwestycja była w główniej mierze marzeniem księcia Michaiła Woroncowa – po części jako prezent dla żony Elżbiety, a po części dlatego że chciał zyskać przychylność lokalnych elit mieszkających przy Bulwarze Prymorskim.

Początkowo schody nosiły różne nazwy: Schody Bulwarowe, Nadmorskie, Richelieu czy Olbrzymie. Poprzednio nie miały jednej oficjalnej nazwy, chociaż już wtedy budziły skrajne emocje – od zachwytu po krytykę. Jeden z komentatorów nazwał je „monstrualnymi schodami”, twierdząc, że to kosztowna i bezużyteczna zabawka. Skądinąd właśnie ta skala zapewniła im nieśmiertelność.

W 1955 r., w czasach radzieckich, przemianowano je na Schody Potiomkinowskie dla upamiętnienia 50. rocznicy buntu na pancerniku „Potiomkin”. Nazwa ta utrwaliła się na świecie przede wszystkim dzięki filmowi Siergieja Eisensteina „Pancernik Potiomkin” z 1925 r. Po odzyskaniu przez Ukrainę niepodległości w 1991 r. formalnie przywrócono nazwę Schody Nadmorskie, podobnie jak w przypadku wielu innych historycznych nazw w Odessie, jednak w powszechnej świadomości nadal funkcjonuje nazwa Potiomkinowskie.

Schody Potiomkinowskie Odessa; źródło: Wikipedia

Funkcja i znaczenie społeczne gigantycznych schodów w Odessie

Podstawową funkcją schodów było i jest połączenie górnej części miasta z portem. W przeciwieństwie do zwykłych ciągów komunikacyjnych, pełnią one także rolę reprezentacyjną – są formalnym wejściem do Odessy od strony morza. Ważnym aspektem jest to, że od początku projektowano je jako przestrzeń publiczną, otwartą i monumentalną.

Z czasem gigantyczne schody Potiomkinowskie w Odessie stały się areną życia społecznego i kulturalnego. Odbywały się tu koncerty, pokazy filmowe, wydarzenia festiwalowe oraz obchody Dnia Miasta. Podczas świąt państwowych rozwijana jest na nich ogromna flaga Ukrainy, co z pewnością wzmacnia ich symboliczny wymiar. W przestrzeni schodów organizowane są również biegi sportowe – rekord wejścia na szczyt wynosi 22,8 sekundy. Wyobrażacie sobie to tempo tempo?!

Dla bardziej leniwych, w 1906 r. uruchomiono kolejkę linowo-terenową, ułatwiając tym samym pokonywanie, sporej przecież, różnicy wysokości. Poprzednio funkcjonowała ona z przerwami spowodowanymi rewolucją i wojną, następnie zastąpiono ją schodami ruchomymi, a od 2005 r. ponownie działa kolejka. Dlatego schody są dostępne dla wszystkich – zarówno dla spacerowiczów, jak i osób szukających wygodniejszego rozwiązania.

Charakterystyka budowlana i walory architektoniczne Schodów Potiomkinowskich

Pierwotnie Schody Potiomkinowskie liczyły 200 stopni, dziś zachowały się 192. Ich długość wynosi 142 m, a wysokość około 24 m. Godnym uwagi jest zastosowany zabieg optyczny: dolna część schodów jest znacznie szersza (około 21,7 m) niż górna (około 12–13 m). W opozycji do typowych schodów, patrząc z góry nie dostrzega się zwężenia, a z dołu stopnie wydają się nie mieć końca. Wydaje się, że konstrukcja prowadzi od błękitu morza ku błękitowi nieba.

Wykonano je z zielonkawo-szarego piaskowca sprowadzanego z okolic Triestu. Ponieważ materiał ulegał erozji, w 1933 r. zastąpiono go różowoszarym granitem z rejonu Bohu, a podesty pokryto asfaltem. W rezultacie konstrukcja zyskała większą trwałość, choć utraciła część pierwotnego charakteru. Podczas rozbudowy portu kilka dolnych stopni zasypano, dlatego ich liczba uległa zmniejszeniu.

Na szczycie schodów znajduje się pomnik księcia de Richelieu – pierwszy pomnik wzniesiony w Odessie. Figura w rzymskiej todze, autorstwa Iwana Martosa, odlana z brązu w 1826 r., dopełnia kompozycji urbanistycznej. Nawiasem mówiąc, odeskie dowcipy głosiły, że schody zbudowano tylko po to, aby „brązowy książę” mógł wreszcie zejść nad morze.

Schody Potiomkinowskie w kulturze, legendach i pamięci

Ogromne schody Potiomkinowskie stały się nieśmiertelne dzięki kinu. Scena z wózkiem dziecięcym z filmu Eisensteina bezsprzecznie należy do najbardziej rozpoznawalnych ujęć w historii filmu. Niewątpliwie przyczyniła się ona do światowej sławy schodów, jeszcze bardziej wzmacniając ich mit.

Związane są z nimi liczne legendy – o podziemnym przejściu do Pałacu Woroncowa czy o skarbach przemytników ukrytych pod arkadami. Być może to tylko miejskie opowieści, ale pomagają one wczuć się w klimat Odessy, miasta słynącego z humoru i dystansu do siebie.

Schody inspirowały pisarzy i poetów: Marka Twaina, Juliusza Verne’a, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Jurija Oleszę i wielu innych. Los zgotował im rolę nie tylko architektonicznego dzieła, lecz także symbolu pamięci kulturowej Europy, co potwierdziło przyznanie w 2015 roku tytułu „Skarbu Europejskiej Kultury Filmowej”.

Podsumowując Schody Potiomkinowskie są czymś znacznie więcej niż monumentalnym ciągiem schodów. Łączą w sobie funkcję użytkową, reprezentacyjną i symboliczną. Można stwierdzić, że ich siła tkwi w prostocie formy, przemyślanej inżynierii i bogactwie znaczeń. W efekcie są jednym z tych miejsc, gdzie historia, architektura i kultura splatają się w jedną całość – z odpowiednią dozą patosu, legendy i autentycznego miejskiego życia.

Źródła:

https://en.wikipedia.org/wiki/Potemkin_Stairs

https://ukr-prokat.com/blog/tsikavi-fakty-pro-potomkinski-shody-v-odesi.html

https://navigator-ukraina.com.ua/informatsiya/dostoprimechatelnosti/tour/1656-potemkinskaya-lestnitsa-odessa.html

http://litomore.com.ua/tourism/potemkinstairs